Jak położyć płytki na płycie OSB – krok po kroku

Płyta OSB to jedno z tych podłoży, które wygląda jak gotowe do pracy, a w rzeczywistości wymaga precyzyjnego przygotowania. Drewnopochodna konstrukcja pracuje z wilgocią, ugina się pod obciążeniem i ma słabą przyczepność dla zapraw cementowych – a każdy z tych czynników może skończyć się odspojeniem okładziny. Ten artykuł pokazuje, jak krok po kroku ułożyć płytki na OSB trwale i bez ryzyka kosztownej naprawy.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• OSB to podłoże pracujące – zmienia wymiary z wilgotnością i ugina się pod obciążeniem, dlatego sam klej elastyczny nie wystarczy.
• Minimalna grubość płyty OSB pod płytki to 22 mm, a dla podłóg z pełnym obciążeniem zaleca się 25 mm.
• Przed klejeniem płytka OSB wymaga mechanicznego zmatowienia i specjalnego gruntu sczepnego, nie zwykłego gruntu penetrującego.
• Bezpośrednie klejenie do OSB jest możliwe tylko wtedy, gdy karta techniczna kleju wyraźnie dopuszcza to podłoże.
• W łazience i innych strefach mokrych hydroizolacja pod płytkami jest obowiązkowa, a sama OSB nie tworzy wystarczającej bariery wodoszczelnej.

Jak położyć płytki na płycie OSB krok po kroku?

Układanie płytek na OSB to wieloetapowy proces, w którym każdy krok zależy od poprzedniego. Pomijanie kolejności – na przykład gruntowanie bez wcześniejszego zmatowienia albo fugowanie bez odczekania na wyschnięcie kleju – kończy się awariami, które ujawniają się często dopiero po kilku miesiącach.

Krok 1 – Oceń stan płyty i całą konstrukcję

Zanim sięgniesz po szlifierkę, sprawdź, czy OSB w ogóle nadaje się do dalszej pracy. Płyta spęczniała, rozwarstwiona lub z widocznymi śladami pleśni kwalifikuje się do wymiany, nie do ratowania.

Przejdź po podłodze i nasłuchuj głuchego odgłosu lub skrzypienia – to znak, że płyta nie przylega równomiernie do legarów. Luźne strefy można wyczuć też przez lekkie ugięcie przy deptaniu. Jeśli podłoga sprężynuje pod ciężarem człowieka, przed położeniem płytek trzeba wzmocnić konstrukcję: zagęścić podpory albo dołożyć drugą warstwę płyt na mijankę.

Sprawdź też:

• czy płyta jest przykręcona do wszystkich legarów, a wkręty nie są obluzowane,
• czy między płytami zachowano szczeliny dylatacyjne 3–5 mm,
• czy krawędzie płyt nie unoszą się ani nie są spęczniałe,
• czy pod spodem nie ma śladów zawilgocenia lub rozwarstwiania.

Branżowy standard dla podłóg ceramicznych zakłada maksymalne ugięcie konstrukcji na poziomie L/360 – oznacza to, że belka o rozpiętości 3 m nie powinna uginać się więcej niż około 8 mm pod obciążeniem użytkowym. Dla kamienia naturalnego wymaganie jest jeszcze ostrzejsze: L/720. Jeśli konstrukcja tego nie spełnia, żaden klej tego nie naprawi.

Krok 2 – Zaaklimatyzuj płytę i sprawdź wilgotność

Świeżo zamontowana OSB może mieć inną wilgotność niż powietrze w pomieszczeniu. Płyta powinna przez kilka dni zaaklimatyzować się w docelowych warunkach, zanim zaczniesz klejenie. Zmiany wilgotności po montażu okładziny powodują mikroruchy, które pękają fugi i odrywają płytki.

Krok 3 – Przygotuj powierzchnię mechanicznie

OSB ma powierzchnię pokrytą żywicami i spoiwami z produkcji, które ograniczają przyczepność zapraw cementowych. Część płyt ma dodatkowo gładką, hydrofobową powłokę technologiczną. Przed gruntowaniem powierzchnię trzeba mechanicznie zmatowić papierem ściernym lub szlifierką – bez agresywnego zeszlifowania warstwy płyty.

Po zmatowieniu:

1. Usuń luźne włókna, wióry i wszelkie zanieczyszczenia.
2. Zetrzyj tłuste plamy, woski i oleje – preparat zmywający na bazie rozpuszczalnika lub środek odtłuszczający.
3. Odpyl całą powierzchnię odkurzaczem przemysłowym.

Wskazówka: Jeśli kupujesz płyty OSB z fabrycznie wygładzoną lub woskowaną powierzchnią, sam grunt może nie wystarczyć. Zmatowienie mechaniczne to warunek konieczny, a nie opcja – bez niego grunt tworzy warstwę na żywicy, a nie na samej płycie.

Krok 4 – Zagruntuj podłoże odpowiednim preparatem

Zwykły grunt głęboko penetrujący przeznaczony do betonu lub tynku nie nadaje się do OSB. Powierzchnia drewnopochodna jest w dużej mierze nienasiąkliwa – preparat wodny spłynie z niej lub nie wytworzy odpowiedniej warstwy sczepnej.

Stosuj wyłącznie grunt dopuszczony przez producenta kleju do podłoży drewnopochodnych lub krytycznych. Ceresit w swoich systemach do OSB wskazuje preparaty CN 94 lub CT 19. Czas schnięcia gruntu to zazwyczaj 4–6 godzin, choć zawsze sprawdzaj kartę techniczną konkretnego produktu.

Przed gruntowaniem całości wykonaj próbę przyczepności: zagruntuj i sklej fragment 30×30 cm, oderwij płytkę po wyschnięciu i oceń, czy klej trzyma się płyty, a nie odchodzi razem z płytką.

Krok 5 – Zdecyduj, czy kłaść bezpośrednio, czy zastosować warstwę pośrednią

To jedna z ważniejszych decyzji. Masz trzy warianty:

Bezpośrednie klejenie ma najmniejszy narzut wysokości, ale też najmniejszy margines błędu. Tile Council of North America (TCNA) wprost zaznacza, że OSB nie jest standardowym podłożem bezpośrednim według norm ANSI i zaleca korzystanie z kompletnych, przebadanych układów z warstwą pośrednią.

Przy ogrzewaniu podłogowym mata odsprzęgająca staje się praktycznie elementem obowiązkowym – cykle temperatury dodatkowo zwiększają ruchy wymiarowe drewna i kleju.

Przy układaniu płytek na drewnianym podłożu – czy to parkiecie, deskach, czy właśnie OSB – zasady przygotowania warstwy pośredniej są zbliżone, dlatego warto zapoznać się z ogólnymi zasadami dotyczącymi tego, jak położyć płytki na drewnianej podłodze.

Krok 6 – Wykonaj hydroizolację w strefach mokrych

Płytka ceramiczna i fuga nie tworzą szczelnej bariery wodoszczelnej. W łazience, kabinie prysznicowej i przy odpływach woda przedostaje się przez spoiny i zawilgaca OSB od spodu. OSB/3, nawet tej wyższej klasy, nie jest wystarczającą bazą hydroizolacyjną – konieczna jest systemowa folia w płynie lub elastyczna powłoka pod płytkami.

Ceresit zaleca w tym zastosowaniu folie CL 51 lub elastyczną powłokę CL 50. Hydroizolacja musi obejmować:

• całą płaszczyznę podłogi i ściany do wysokości co najmniej 30 cm,
• narożniki ściana–podłoga z taśmą systemową zatopioną w powłoce,
• przejścia rur z mankietami systemowymi,
• okolice odpływów i kratki,
• połączenia różnych materiałów.

Układanie płytek zaczynaj dopiero po pełnym wyschnięciu hydroizolacji zgodnym z kartą techniczną.

Krok 7 – Zaplanuj rozmieszczenie płytek i dylatacje

Przed klejeniem warto zaplanować rozłożenie płytek, żeby uniknąć wąskich pasków przy ścianach i niepotrzebnych cięć. Przydaje się tu wiedza o tym, jak rozmieszczyć płytki – dobre rozplanowanie ułatwia pracę i poprawia efekt końcowy.

Łączenia płyt OSB nie powinny pokrywać się z liniami fug ani krawędziami dużych płytek. Naprężenia z połączeń przenoszą się właśnie na spoiny i narożniki, co kończy się ich pękaniem. Jeśli to możliwe, spoiny płytek przesuń o co najmniej 15–20 cm względem styków OSB.

Zaplanuj też dylatację obwodową wzdłuż ścian – co najmniej 10 mm szczeliny, którą zostawisz całkowicie pustą. Dylatacja zostanie wykończona elastycznym uszczelniaczem lub przykryta listwą.

Krok 8 – Przygotuj i nanieś klej

Używaj pacy zębatej i nanoś klej na podłoże, prowadząc zęby równolegle w jednym kierunku. Dla OSB zalecana jest metoda kombinowana – klej nakłada się zarówno na podłoże, jak i cienką warstwą na spodnią stronę płytki. Ta metoda poprawia przyczepność i eliminuje pustki pod płytką, które na podłożu drewnopochodnym są szczególnie niebezpieczne.

Po dociśnięciu płytki warstwa kleju powinna mieć co najmniej 4 mm. Minimalne pokrycie spodniej powierzchni płytki to 80%, a na podłogach narażonych na wodę lub obciążenia dynamiczne warto dążyć do pełnego podparcia bez pustek pod narożnikami. Kontroluj to przez odrywanie świeżo ułożonych płytek co jakiś czas.

Nie wyrównuj dużych nierówności przez nałożenie grubszej warstwy kleju – jeśli podłoże odbiega od płaskości bardziej niż pozwala karta techniczna kleju, wyrównaj je wcześniej masą samopoziomującą lub szlifowaniem.

Krok 9 – Fuguj po pełnym wyschnięciu kleju

Przed fugowaniem klej musi w pełni związać – typowo 24–48 godzin, ale przy niskich temperaturach lub dużej wilgotności ten czas się wydłuża. Sprawdź zawsze kartę techniczną kleju.

Spoiny między płytkami na OSB powinny mieć co najmniej 4 mm szerokości. Unikaj bardzo sztywnych fug cementowych o niskiej elastyczności – na podłożu pracującym lepiej sprawdzają się fugi elastyczne lub żywiczne, które lepiej znoszą mikroprzemieszczenia. Dylatacja obwodowa przy ścianach musi zostać wypełniona elastycznym uszczelniaczem, a nie fugą ceramiczną ani klejem.

Jaki klej wybrać do płytek na OSB?

Klej cementowy klasy C1 lub zwykły C2 bez oznaczenia odkształcalności nie nadaje się na OSB. Podłoże pracuje – zmienia wymiary, ugina się – a sztywny klej po prostu pęka razem ze spoiną lub odrywa się od płyty.

Minimalne wymagania dla kleju na OSB:

• klasa C2 – podwyższona przyczepność, niezbędna na trudnych, mało nasiąkliwych powierzchniach,
• odkształcalność S1 lub S2 – klej musi przenosić mikroruchy podłoża bez utraty przyczepności,
• wyraźne dopuszczenie do OSB lub podłoży drewnopochodnych w karcie technicznej,
• zgodność z zastosowaną hydroizolacją lub matą rozdzielającą.

Ceresit dopuszcza do bezpośredniego klejenia na OSB kleje CM 16, CM 17, CM 22 i CM 77. Atlas dla podłóg z OSB/3 lub OSB/4 wskazuje wybrane kleje wysokoelastyczne i wymaga minimalnej grubości warstwy kleju 4 mm po dociśnięciu płytki.

Alternatywą dla klejów cementowych są kleje dyspersyjne (gotowe do użycia). Ich zaleta na OSB polega na tym, że nie zawierają wody zarobowej, więc nie nawilżają dodatkowo drewnopochodnej płyty. Mogą mieć wysoką odkształcalność i dobrą przyczepność do trudnych powierzchni. Wada – nie każdy klej dyspersyjny nadaje się do podłogi ani do strefy stale narażonej na wodę, dlatego zawsze sprawdzaj zakres zastosowania w karcie technicznej.

Wskazówka: Nie mieszaj produktów różnych producentów bez sprawdzenia ich kompatybilności. Klej jednej marki, grunt drugiej i hydroizolacja trzeciej to układ, za który żaden z producentów nie bierze odpowiedzialności, a reklamacja w razie awarii będzie praktycznie niemożliwa.

Jak sprawdzić, czy OSB jest wystarczająco gruba i dobrze zamocowana?

Grubość płyty to jeden z parametrów, który wyznacza granicę wykonalności całego układu. Dla podłóg jednowarstwowych zaleca się co najmniej 22 mm, a przy dodatkowym obciążeniu pełną warstwą płytek i kleju – 25 mm. Ceresit dopuszcza 22 mm przy mechanicznym przeszlifowaniu i właściwym gruncie, Atlas dla swoich systemów podłogowych wymaga OSB/3 lub OSB/4 o grubości 25 mm.

Sama grubość to jednak tylko jeden z elementów. Znaczenie ma też rozstaw legarów – przy dużym rozstawie nawet gruba płyta będzie się uginać między podporami. Ugięcie konstrukcji dla okładzin ceramicznych powinno mieścić się w granicach L/300–L/400 przy obciążeniu użytkowym, choć dla ceramiki stosuje się najczęściej L/360 jako wartość graniczną.

Rozstaw wkrętów mocujących płytę do legarów powinien wynosić 15–20 cm przy krawędziach i około 30 cm w polu płyty. Wkręty muszą być dokręcone na całej powierzchni – luźne punkty mocowania to miejsca, w których płyta „pracuje” niezależnie od reszty, co jest prostą drogą do pękania fug.

Warto też pamiętać o anizotropii OSB – sztywność i wytrzymałość na zginanie są wyższe wzdłuż kierunku ułożenia wiórów niż w poprzek. Dla podłogi oznacza to, że płytę należy układać dłuższą krawędzią prostopadle do legarów.

Czy na OSB trzeba stosować matę rozdzielającą lub płytę podkładową?

Nie zawsze – ale w wielu przypadkach to bezpieczniejsze i bardziej trwałe rozwiązanie niż bezpośrednie klejenie.

Mata rozdzielająca (odsprzęgająca) działa jako warstwa buforowa między drewnopochodną płytą a ceramiką. Ogranicza przekazywanie naprężeń wynikających z różnej reakcji drewna i ceramiki na zmiany temperatury i wilgotności. Schluter, jeden z producentów takich systemów, wprost wskazuje, że drewno, OSB i sklejka podlegają rozszerzaniu, kurczeniu i ugięciu, które zmieniają się w czasie. Mata nie eliminuje tych ruchów, ale sprawia, że ceramika jest od nich częściowo odizolowana.

Przy stosowaniu maty obowiązuje jedna zasada – klej po stronie OSB i klej po stronie płytki muszą być dokładnie tymi produktami, które wskazuje producent maty. Zamiana na inny, nawet elastyczny klej, to wyrzucenie certyfikatu systemu do śmietnika.

Płyta podkładowa z cementu lub włóknowego cementu to rozwiązanie dające większą sztywność i lepszą kompatybilność z klejami cementowymi. Mocuje się ją do OSB wkrętami zgodnie z instrukcją producenta, z przesunięciem spoin o minimum połowę długości płyty względem spoin OSB. Taka warstwa dokłada jednak grubości – zazwyczaj 6–12 mm.

Kiedy warto zastosować warstwę pośrednią:

• przy płytkach większych niż 30×30 cm,
• w łazience i innych strefach mokrych,
• przy ogrzewaniu podłogowym,
• gdy OSB leży na starych deskach, które same mogą pracować,
• gdy rozstaw legarów przekracza 40–45 cm.

Jakie błędy najczęściej prowadzą do pękania płytek i odspajania kleju?

Awarie okładzin ceramicznych na OSB mają zazwyczaj kilka możliwych przyczyn, które często nakładają się na siebie. Opisy przypadków z praktyki budowlanej wskazują, że całkowite odspojenie wszystkich płytek zdarza się najczęściej przy jednoczesnym braku gruntowania, zastosowaniu nieelastycznego kleju i zbyt cienkich lub źle zamocowanych płytach.

Błędy, które kończą się naprawą lub wymianą okładziny:

• Brak zmatowienia mechanicznego – klej leży na warstwie żywicy, a nie na płycie. Odkleja się razem z cienką błoną z powierzchni OSB.
• Zwykły klej cementowy C1 lub C2 bez S – po kilku cyklach pracy płyty spoiny pękają, a następnie odspaja się klej.
• Pomijanie dylatacji obwodowej – płytki nie mają gdzie pracować i zaczynają się unosić (namiotowanie), szczególnie przy zmianach temperatury.
• Pustki pod płytkami – lokalne obciążenie powoduje ugięcie płytki, pęknięcie narożnika i wykruszenie fugi.
• Zamknięcie wilgotnej lub uszkodzonej OSB pod hydroizolacją – wilgoć pozostaje w środku, płyta pęcznieje od spodu okładziny.
• Spoiny płytek bezpośrednio nad stykami płyt OSB – naprężenia z połączeń przenoszą się wprost na fugi.
• Układanie na świeżo zamontowanej, niezaaklimatyzowanej OSB – mikroruchy po aklimatyzacji pękają spoiny.
• Mieszanie produktów różnych producentów bez weryfikacji kompatybilności.

Wskazówka: Jeśli OSB leży na starych deskach podłogowych, nie wystarczy ocenić samej płyty. Sprawdź też, czy deski pod spodem nie pracują – ugięcie lub ruch desek przeniesie się przez OSB na okładzinę, nawet jeśli sama płyta jest idealnie zamocowana.

Jakie płytki nadają się na podłoże OSB?

Format ma znaczenie. Na OSB bez warstwy pośredniej łatwiej uzyskać trwałość przy płytkach małych i średnich, do 20×20 cm. Duże formaty wymagają bardziej równomiernego podparcia, mniejszych tolerancji płaskości i praktycznie pełnego wypełnienia przestrzeni pod płytką – każda pustka staje się miejscem potencjalnego pęknięcia narożnika.

Przy gresite o bardzo małej nasiąkliwości (klasa AIIa lub BIa wg normy) nie można zakładać, że każdy klej C2S1 wystarczy – niska nasiąkliwość oznacza, że klej nie może polegać na mechanicznym wnikaniu w strukturę płytki i musi zapewniać przyczepność przez sam skład chemiczny. Sprawdzaj wyraźne dopuszczenie kleju do gresu lub porcelany w karcie technicznej.

Kamień naturalny na OSB to temat osobny. Wymaga zwykle kleju białego (żeby nie przebarwiał jasnych kamieni), często szybkowiążącego, a podłoże musi spełniać ostrzejsze wymagania sztywności – limit ugięcia L/720 zamiast L/360. Wiele gatunków kamienia jest podatnych na pękanie przy minimalnych ugięciach, dlatego w takim przypadku warstwa pośrednia jest praktycznie niezbędna.

Jeśli planujesz układanie ceramiki w komunikacji – na korytarzu, przy wejściu lub na zewnątrz – warto zapoznać się z wymaganiami dotyczącymi tego, jak położyć płytki chodnikowe, żeby dopasować wymagania okładziny do warunków użytkowania.

Reguły doboru płytek do podłoża OSB:

• Małe i średnie formaty (do 20×20 cm) – bezpieczniejsze przy bezpośrednim klejeniu na OSB.
• Duże formaty (powyżej 30×30 cm) – wymagają maty rozdzielającej lub płyty podkładowej.
• Gres porcelanowy – potrzebuje kleju z udokumentowaną przyczepnością do materiałów o małej nasiąkliwości.
• Kamień naturalny – wymaga sztywniejszego podłoża (L/720), kleju białego i zwykle warstwy pośredniej.
• Glazura ceramiczna (nasiąkliwa) – najmniej wymagająca co do klasy kleju, ale podłoże musi być równie stabilne.

Rozmieszczenie płytek na podłodze przed klejeniem warto dokładnie zaplanować, zwłaszcza gdy łączysz różne formaty lub wzory. Wiedza o tym, jak rozmieszczyć płytki, pozwoli uniknąć wąskich pasków przy ścianach i nieestetycznych spoin.

Czy można samodzielnie układać płytki na OSB, czy potrzebny jest fachowiec?

Proste układanie glazury na OSB na ścianie, przy dobrze zamocowanej płycie i bez stref mokrych, to zadanie do wykonania samodzielnie, jeśli masz doświadczenie z klejeniem płytek. Sytuacja komplikuje się przy podłogach obciążonych dynamicznie, dużych formatach, ogrzewaniu podłogowym i łazienkach.

W przypadku łazienki z kabiną prysznicową na drewnianej konstrukcji z OSB zdecydowanie zalecam konsultację lub wykonanie przez doświadczonego układacza. Hydroizolacja z uszczelnieniem wszystkich detali, dobór kompatybilnego systemu i poprawne wykonanie dylatacji to czynności, w których błąd jest trudno widoczny podczas pracy, a efektywnie ujawnia się po kilku miesiącach – zazwyczaj w postaci pęczniejącej podłogi albo zapachem stęchlizny.

Przed samodzielną pracą zawsze:

1. Przeczytaj karty techniczne kleju, gruntu i ewentualnej hydroizolacji – nie instrukcję na opakowaniu, tylko pełną dokumentację.
2. Sprawdź, czy produkty są kompatybilne między sobą i dopuszczone do OSB.
3. Wykonaj próbę przyczepności na fragmencie podłoża.
4. Odczekaj wymagane czasy schnięcia i wiązania przed każdym kolejnym krokiem.

Jeśli zastanawiasz się też nad innymi pracami wykończeniowymi na drewnianych powierzchniach, przydatna może być wiedza o tym, jak zrobić blat kuchenny z płytek ceramicznych – zasady przygotowania podłoża są zbliżone, choć skala pracy jest inna.

Warto też wiedzieć, że podobne reguły pracy na podłożu nasyconym wilgocią dotyczą innych sytuacji remontowych. Jeśli napotykasz niejednoznaczne podłoże cementowe, sprawdź zasady dotyczące tego, czy można kłaść płytki na mokrym betonie – rozumienie wilgotności podłoża to umiejętność, która przydaje się przy każdym rodzaju okładziny.

Podsumowanie

Układanie płytek na płycie OSB jest możliwe, ale wymaga traktowania drewnopochodnego podłoża jako elementu pracującego – zmieniającego wymiary i uginającego się pod obciążeniem. Trwałość okładziny zależy od sztywności całej konstrukcji, grubości płyty (minimum 22–25 mm), mechanicznego przygotowania powierzchni, właściwego gruntu i kleju z wyraźnym dopuszczeniem do OSB klasy C2S1 lub wyższej. W łazienkach konieczna jest systemowa hydroizolacja, a dylatacja obwodowa przy ścianach musi pozostać pusta. Bezpośrednie klejenie jest możliwe, ale warstwa pośrednia w postaci maty odsprzęgającej lub płyty podkładowej daje większy margines bezpieczeństwa.

FAQ

Q: Czy do OSB na ścianie obowiązują takie same wymagania jak do podłogi?

A: Wymagania są łagodniejsze – ściana nie przenosi obciążeń dynamicznych. Wystarczy sztywno zamocowana płyta, mechaniczne zmatowienie, grunt sczepny i klej C2S1 dopuszczony do OSB. Hydroizolacja obowiązuje w strefach mokrych niezależnie od lokalizacji.

Q: Czy można kłaść płytki na OSB bez wcześniejszego gruntowania?

A: Nie. Powierzchnia OSB jest pokryta żywicami, które drastycznie ograniczają przyczepność kleju cementowego. Bez właściwego gruntu sczepnego klej może leżeć na płycie bez prawdziwego połączenia z podłożem – odklei się przy pierwszym większym obciążeniu.

Q: Jak długo trzeba czekać z fugowaniem po ułożeniu płytek na OSB?

A: Zazwyczaj 24–48 godzin od ułożenia ostatniej płytki, ale czas zależy od temperatury, wilgotności i konkretnego kleju. Przy niskich temperaturach lub dużej wilgotności czas wiązania się wydłuża. Sprawdź kartę techniczną stosowanego kleju.

Q: Czy OSB/4 jest lepszym podłożem pod płytki niż OSB/3?

A: OSB/4 ma wyższą wytrzymałość mechaniczną i lepszą odporność na wilgoć, co czyni ją bezpieczniejszym wyborem – zwłaszcza w pomieszczeniach z podwyższoną wilgotnością. W suchych pomieszczeniach OSB/3 o odpowiedniej grubości i przy właściwym zamocowaniu zazwyczaj wystarcza.

Q: Czy po awarii – odspojeniu płytek – można ułożyć nową okładzinę na tej samej OSB?

A: Zależy od stanu płyty. Jeśli nie ma śladów zawilgocenia, pęcznienia ani rozwarstwiania, po usunięciu resztek kleju, zmatowieniu i sprawdzeniu mocowania można próbować ponownie. Płytę uszkodzoną przez wodę lub mechanicznie trzeba wymienić.